Tại sao đói lại “thối mồm”?
Đói làm giảm tiết nước bọt, môi trường trong miệng thay đổi và vi khuẩn tạo ra nhiều hợp chất sulfur có mùi. Nếu nhịn đói lâu hơn, cơ thể tăng đốt mỡ, tạo ketone và một phần acetone được thải qua hơi thở, cũng tạo nên một mùi khá đặc trưng.
Đây chỉ là một trong rất nhiều câu hỏi khá “vô tri” mà tôi hỏi ChatGPT khi tìm hiểu về y học, dinh dưỡng và sức khỏe. Tôi vẫn có những người bạn là bác sĩ để hỏi, nhưng với số lượng câu hỏi và mức độ “vô tri” mà tôi muốn hỏi thì tôi e khó ai đủ kiên nhẫn. Quan trọng hơn là tôi cũng khá ngại làm phiền người khác khi hỏi nhiều
Nhờ công nghệ phát triển, hiện nay tôi có vài trợ lý AI giúp mình tìm hiểu một lĩnh vực khó và phức tạp như y học với tốc độ rất nhanh. Tất nhiên, AI không thể thay thế bác sĩ, sách chuyên ngành hay tư duy kiểm chứng. Tôi vẫn phải đọc sách, đối chiếu tài liệu và hỏi những người có chuyên môn khi cần. Nhưng có một điều tôi cảm nhận rất rõ: AI đang thay đổi tốc độ học của một con người. Một câu hỏi có thể dẫn tới hàng loạt câu hỏi khác. Từ chuyện tại sao đói hôi miệng, tôi có thể đi tiếp đến ketone, chuyển hóa mỡ, insulin, gan, ty thể, ATP… rồi dần kết nối chúng thành một hệ thống kiến thức.
Tôi tự hỏi, nếu các em học sinh có khả năng sử dụng những trợ lý AI một cách thuần thục thì tốc độ học của các em sẽ thay đổi đến mức nào? Tôi tin rằng rất lớn, thậm chí còn nhanh hơn thế hệ chúng tôi rất nhiều.
Thế nhưng khi xem thời khóa biểu của khá nhiều trường THPT ở Hà Nội và các địa phương, từ trường công lập đến trường chuyên, tôi thấy cấu trúc chương trình vẫn rất quen thuộc. Toán, Văn, Lý, Hóa, Sinh, Sử, Địa… về cơ bản vẫn giống với thời tôi học phổ thông hơn 20 năm trước. Tất nhiên các môn học đó vẫn cần thiết và phương pháp giảng dạy chắc chắn đã thay đổi nhiều, trong đó công nghệ được ứng dụng vào từng môn. Nhưng điều tôi băn khoăn là những năng lực mới như AI, dữ liệu, lập trình, tự động hóa hay Robotics vẫn chưa xuất hiện rõ ràng và có hệ thống trong chương trình của nhiều trường.
Theo tôi, vấn đề không phải là bỏ bớt các môn học truyền thống để chạy theo công nghệ. Vấn đề là thế giới đã thay đổi và học sinh cần được bổ sung những năng lực mới để sống và làm việc trong chính thế giới đó. Năng lực đầu tiên là biết sống và làm việc cùng công nghệ. Không chỉ là biết mở ChatGPT và đặt một câu hỏi, mà phải biết đặt câu hỏi đúng, chia nhỏ vấn đề, tìm nguồn, kiểm chứng thông tin, phát hiện khi AI trả lời sai và quan trọng nhất là dùng AI để học chứ không để AI học thay mình. Một học sinh ngày nay nếu được trang bị tốt những kỹ năng này gần như có trong tay một đội trợ lý mà thế hệ chúng tôi ở tuổi 15 chưa từng có. Khoảng cách về khả năng học tập giữa một người biết sử dụng AI và một người không biết sử dụng nó có thể ngày càng lớn.
Nhưng công nghệ càng mạnh thì mặt trái của nó cũng càng lớn. Một đứa trẻ được trao một công cụ cực mạnh mà không được hướng dẫn cũng giống như được trao một chiếc xe rất nhanh nhưng chưa từng học lái. AI có thể giúp trẻ học nhanh hơn, nhưng cũng có thể khiến trẻ lười suy nghĩ hơn. Mạng xã hội có thể giúp kết nối, nhưng cũng có thể làm trẻ mất khả năng tập trung, liên tục so sánh bản thân, lệ thuộc vào những kích thích nhanh và ngày càng xa rời cuộc sống thật. Tốc độ công nghệ càng nhanh thì áp lực lên cuộc sống thường nhật càng lớn. Không chỉ trẻ em mà cả người lớn cũng có thể rơi vào trạng thái mệt mỏi, quá tải thông tin, lo âu hoặc mất phương hướng nếu không biết tự điều chỉnh.
Vì vậy, song song với việc học công nghệ, tôi nghĩ còn một năng lực quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn: năng lực hiểu và quản trị chính mình.
Trẻ cần biết mình là ai, mình muốn gì, biết quản lý cảm xúc, sự chú ý và ham muốn của bản thân. Biết lúc nào nên dùng công nghệ và lúc nào nên đặt điện thoại xuống. Biết chịu được sự buồn chán, xây dựng những mối quan hệ thật, chăm sóc cơ thể và tìm được một mục đích có ý nghĩa cho cuộc sống. Trong một thế giới mà trí tuệ nhân tạo ngày càng giỏi, con người không nhất thiết phải cạnh tranh với máy về tốc độ trả lời. Điều quan trọng hơn là biết câu hỏi nào đáng để hỏi, thông tin nào đáng tin, việc gì đáng làm và điều gì đáng để sống vì nó.
Khi tìm hiểu chương trình học hiện nay, tôi khá ngạc nhiên vì hai nhóm năng lực này vẫn chưa xuất hiện rõ ràng và có hệ thống ở nhiều trường phổ thông. Trong số những thời khóa biểu tôi xem, FPT School là một trong số ít nơi tôi thấy những nội dung liên quan đến công nghệ và phát triển cá nhân được đưa vào tương đối rõ. Trong khi đó, công nghệ không chờ chương trình giáo dục thay đổi. Nó đang thay đổi từng tháng. Học sinh và phụ huynh vì thế phần lớn phải tự bơi, tự tìm hiểu AI, tự học cách sử dụng mạng xã hội, tự học cách quản lý thời gian và tự đối phó với những tác động tâm lý mà công nghệ mang lại.
Điều này có thể tạo ra một dạng bất bình đẳng giáo dục mới. Gia đình nào có điều kiện, bố mẹ hiểu công nghệ và biết định hướng thì trẻ được trang bị sớm. Gia đình nào không có những điều kiện đó thì trẻ phải tự xoay xở giữa một thế giới công nghệ ngày càng phức tạp.
Biểu đồ đi kèm là kết quả PISA của OECD qua nhiều kỳ đánh giá. Điều đáng chú ý là điểm trung bình về toán, đọc hiểu và khoa học đều có xu hướng giảm, đặc biệt mạnh trong những năm gần đây. Tuy nhiên, không thể đơn giản kết luận rằng sự suy giảm này là do AI, bởi xu hướng đã xuất hiện từ trước khi AI tạo sinh bùng nổ và còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác, trong đó có đại dịch Covid-19.
Nhưng chính sự xuất hiện của AI lại làm câu hỏi về giáo dục trở nên cấp thiết hơn. Nếu AI có thể giúp một đứa trẻ học nhanh hơn rất nhiều, nó cũng có thể làm suy yếu quá trình tự suy nghĩ nếu bị sử dụng sai. Công cụ càng mạnh thì năng lực sử dụng công cụ càng phải được dạy một cách bài bản. Vì thế, theo tôi, câu hỏi của giáo dục hôm nay không còn đơn giản là có nên cho học sinh sử dụng AI hay không. AI đã ở đây rồi và gần như chắc chắn sẽ trở thành một phần của học tập và công việc.
Câu hỏi quan trọng hơn là: chúng ta sẽ dạy trẻ sử dụng một công nghệ mạnh như vậy thế nào để nó giúp các em trở nên thông minh hơn, chứ không làm các em phụ thuộc hơn; giúp các em mở rộng khả năng của mình, nhưng vẫn giữ được khả năng tư duy độc lập, sức khỏe tinh thần và những giá trị của con người?
Tôi nghĩ giáo dục trong thời đại mới cần làm song song hai việc: dạy trẻ làm chủ công nghệ và dạy trẻ làm chủ chính mình.
Thiếu một trong hai, đều là một sự chuẩn bị chưa đầy đủ cho tương lai.
QUANG HOÀ
Quản trị viên CỘNG ĐỒNG CHA ẸM TÍCH CỰC Gỡ rối & chia sẻ
Comments
Post a Comment